ජල කඳ අහුරන වේලි

වේල්ලක් යනු කුමක්ද?ගලා යන ගංගාවක, ඔයක හෝ වෙනත් ජල මාර්ගයක ජලය හරස් කිරීමට ඉදි කරනු ලබන ආකෘතියක් වේල්ලක් යනුවෙන් හඳුන්වයි. සමහර වේලි මගින් ගලා යන ගංගාවේ ජලය නල මාර්ගයකට, උමගකට හෝ ඇල මාර්ගයකට හරවනු ලයි. තවත් සමහර ඒවායින් අභ්‍යන්තර ජල මාර්ගවල (ගංගා, ඔයවල් සහ ඇල මාර්ග වැනි ඒවා) ජල මට්ටම ඉහළ නැංවීම මගින් ඒවා නාවුක යාත‍්‍රා ගමන් කරවීම සඳහා සුදුසු තත්ත්වයකට පත් කිරීම සිදු කෙරේ. වේල්ලක් ඉදි කිරීමෙන් රැස්කර ගන්නා ජලය බොහො විට ජල විදුලි බලය උත්පාදනය සඳහා යොදා ගනී. එමෙන් ම නාගරික ජල අවශ්‍යතා සඳහා ජලය සැපයීම හා කෘෂිකාර්මික කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය ජලය සැපයීමත් වේලි ඉදි කිරීමේ ප‍්‍රධාන අරමුණු අතර වේ. නිතර ගංවතුර තර්ජන ඇතිවන රටවල එම ගංවතුර පාලනය කිරීම සඳහා ජලය නවත්වා තැබීම සඳහාත් වේලි ඉදි කරනු ලබයි.මිනිසා විසින් ඉදි කරන ලදැයි සැලකෙන පැරණිතම වේලි මීට වසර 5000 කට පමණ ඉහත දී මැද පෙරදිග වියලි කලාපවල කෘෂිකාර්මික කටයුතුවලට ජලය ලබා ගැනීමට ගංගා හරස් කිරීම සඳහා ඉදිකර ඇත. වර්තමානයේ ලෝකය පුරා වේලි 500,000 කට වැඩි ප‍්‍රමාණයක් දක්නට ලැබේ. මේවායින් විශාල ප‍්‍රමාණයක් උසින් මීටර් 3 ට (අඩි 10) අඩු කුඩා ප‍්‍රමාණයේ ආකෘතීන්ය. සාමාන්‍යයෙන් උසින් මීටර් 15 (අඩි 50) ට වඩා උස් වූ වේල්ලක් ඉංජිනේරුවන් විශාල ප‍්‍රමාණයේ වේල්ලක් ලෙස සලකනු ලබයි. ඒ අනුව මේ වන විට ලෝකය පුරා එවැනි විශාල වේලි 40,000 ක් පමණ දක්නට ඇත.

වේල්ලක් ඉදිකිරීමේ අරමුණුගංගාවක ජලය ඉන් පිටත පිහිටි වෙනත් ස්ථානයක දී ප‍්‍රයෝජනයට ගැනීමට (කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා) හෝ ජලය හිඟ කාලයේ දී පාවිච්චියට ගැනීමට රැස්කර ගැනීම අතීතයේ දී වේලි ඉදි කළ මිනිසුන් ගේ මූලික අරමුණු විය. වේල්ලක් මගින් නිර්මාණය වන ජලාශයක් ඇසුරින් විදුලි බලය උත්පාදනය පසුකාලීනව සිදු කෙරුණු කාර්යයකි. එහෙත් වර්තමානය වන විට ලොව කොතැනක හෝ ඉදිවන ප‍්‍රධාන වේල්ලක මුලික කාර්යය විදුලිය උත්පාදනය කිරීම බවට පත් වී ඇත.ඕනෑම ගංගාවක හෝ ජල මාර්ගයක ගලා යන ජල පරිමාව කලින් කලට වෙනස් වෙනස් වෙයි. ඍතු භේදය පවතින රටවල ඍතු භේදය අනුවත්, ශ‍්‍රී ලංකාව වැනි මෝසම් වැසි ලැබෙන රටවලත් මේ තත්වය ඒ අයුරින් ම සිදු වන බව දැකිය හැකිය. ඍතු භේදය පවතින ප‍්‍රදේශවල සීත සහ ග‍්‍රීෂ්ම ඍතුවේ මුල් කාලයේ අධික වැසි සහ කඳුවල හිම දියවීම නිසා ගංගා පිරී ඉතිරී යන තරමට ජලය ලැබේ. ග‍්‍රීෂ්ම ඍතුවේ අග භාගයේ සහ සරත් ඍතුවේ වියලි මාසවල බොහෝ ගංගාවන්ගේ ජලය අඩුවන අතර ඒවා ඉතා මන්දගාමී දිය පහරවල් බවට පත් වෙයි. ජලය රඳවා ගැනීම අරමුණු කරගෙන ඉදි කරන වේල්ලකින් අධික වර්ෂා සමයේ ඇතිවන පිටාර වතුර අවහිර කර ගැනීමෙන් ඒවා වර්ෂාව අඩු හෝ නොමැති කාල පරිච්ඡේදවල දී ප‍්‍රයෝජනයට ගැනීමට හැකියාව ලැබේ. ගලන ජල පහරකට එරෙහිව ඉදි කරන ලද වේල්ලකින් කෘති‍්‍රම වැවක් නිර්මාණය වේ. අප එය ජලාශයක්   යනුවෙන් හඳුන්වමු. (උදා- වික්ටෝරියා ජලාශය, රන්දෙණිගල ජලාශය) ජලාශයෙන් මුදා හැරෙන ජලය නල පද්ධතියක් මගින් හෝ ජල ගේට්ටු මගින් පාලනය කෙරේ. වේල්ලක් ඉදිකිරීමෙන් ප‍්‍රධාන අරමුණු 5 ක් අපේක්ෂා කෙරේ.

1. කෘෂිකාර්මික කටයුතුවලට ජල සම්පාදනය සහ පානීය ජල අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීම.

2. ජල විදුලි බලය උත්පාදනය

3. ගංවතුර පාලනය

4. නාවුක ගමනාගමනය

5. බහුවිධ අරමුණු

ජල සම්පාදනය සහ පානීය ජලයඅතීතයේ සිට වර්තමානය දක්වා මිනිසුන් ශාක වැඩීමට අවශ්‍ය තෙතමනය නොමැති වර්ෂාපතනය අඩු ප‍්‍රදේශවල බෝග වගාවට ජලය සම්පාදනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය ලබා ගැනීමට වේලි ඉදිකරනු ලැබීය. මුල් කාලයේ කුඩා ජල හැරවුම් වේලි යොදා ගනිමින් සරල ජල සම්පාදන ක‍්‍රම වලින් අවශ්‍ය ස්ථානයට ජලය ලබා ගැනිණි. ජල පහරේ උස දක්වා ඉදි කෙරුණු වේල්ල මගින් පිටාරයන ජලය ඇල මාර්ගයක් හෝ අගලක් ඔස්සේ ගොවි බිම් වෙත රැගෙන ගොස් ඇත.විශාල වශයෙන් ජලය රැස්කර ගත හැකි වේලි ඉදි කිරීම නිසා නූූතන ජල සම්පාදන ක‍්‍රම ද දියුණුවට පත් වී ඇත. ඒවා මගින් ලෝකය පුරාම ඇති ශුෂ්ක ප‍්‍රදේශ ක‍්‍රමයෙන් වෙනස් කරමින් කෘෂිකර්මාන්තයට සුදුසු බිම් බවට පත්කර ඇත. උදාහරණයක් ලෙස ඇමරිකාවේ බටහිර විශාල ජල ප‍්‍රමාණයක් රඳවා ගත හැකි හුවර් වේල්ල පෙන්වා දිය හැක. ලාස්වේගාස් සහ නෙවාඩා අතරින් කොලරාඩෝ නදිය හරහා ඉදිකර ඇති හුවර් වේල්ල මගින් නිර්මාණය වී ඇති ජලාශය මීඩ් විල යනුවෙන් හඳුන්වයි. මෙම මීඩ් විල මගින් රඳවා ගන්නා ජල ප‍්‍රමාණය කොලරාඩෝ නදියේ වාර්ෂික ජලගලනය මෙන් දෙගුණයකි. එම ජල ප‍්‍රමාණය පෙන්සිල්වේනියා ජනපදය අඩියක් උසට ජලයෙන් යට කිරීමට ප‍්‍රමාණවත් බව පැවසෙයි. මීඩ් විල මගින් දකුණු දිග කැලිෆෝනියාවේ සහ නිරිත දිග ඇරිසෝනාවේ හෙක්ටයාර් 400,000 (අක්කර මිලියන 1 ක්) සහ මෙක්සිකෝවේ හෙක්ටයාර් 162,000 (අක්කර 400,000) කෘෂිකාර්මික බිම් ප‍්‍රමාණයකට අවශ්‍ය ජලය සපයයි.ජලය ලබා ගැනීමේ දුෂ්කරතා ඇති ලොකු කුඩා නගරවල පානීය සහ අනෙකුත් ජල අවශ්‍යතා සඳහා ජලය සම්පාදනය කිරීම ද වේලි මගින් සිදු කෙරෙයි. ඉහත සඳහන් කළ මීඩ් විල මගින් දකුණු දිග නෙවාඩා සහ ඇරිසෝනාවේ සමහර කොටස්වලටත්, කැලිෆෝනියාවේ ලොස් ඇන්ජලීස්වලත් මිලියන 16 කට වැඩි ජනතාවකගේත් පානීය සහ අනෙකුත් ජල අවශ්‍යතා සපුරාලයි.

ජල විදුලි බලය උත්පාදනයජල විදුලිය උත්පාදනය ද වේලි ඉදිකිරීමෙන් අපේක්ෂිත එක් කාර්යයකි. ජලාශයේ ඇති ජලය නල මාර්ගයෙන් කරකැවෙන ටර්බයිනයක් වෙතට එවීමෙන් ජල විදුලිය උත්පාදනය කිරීම සිදු කෙරේ. මෙම ටර්බයින් මගින් ගලා එන ජලයේ ඇති චාලක ශක්තිය යාන්ති‍්‍රක ශක්තිය බවටත්, විදුලි බලය උත්පාදනය කරන විදුලි ජනක මගින් එම යාන්ති‍්‍රක ශක්තිය විද්‍යුත් ශක්තිය බවටත් පරිවර්තනය කරයි.ශ‍්‍රී ලංකාවේ ඇති ප‍්‍රධාන වේලි ආශ‍්‍ර‍්‍රිතව ඇති ජල විදුලි බලාගාර අතුරින් පොල්ගොල්ලෙන් වර්ෂ 2000 වන විට වාර්ෂිකව ගිගාවොට් පැය 200 ක් ද, කොත්මලෙන් වාර්ෂිකව කිලෝ වොට් පැය 46 කෝටි 50 ලක්ෂයක් ද, වික්ටෝරියා ජලාශයෙන් වාර්ෂිකව ගිගාවොට් 686 ක් ද, රන්දෙණිගලින් වාර්ෂිකව ගිගාවොට් පැය 525 ක් ද, රන්ටැඹේ ජලාශයෙන් වාර්ෂිකව මෙගාවොට් පැය 250 ක් ද විදුලිය ප‍්‍රමාණයක් ජනනය කෙරේ.ලෝකයේ වෙනත් රටවල් සැලකූ විට වොෂිංටන් ජනපදයේ කොලොම්බියා නදියේ ඉදිකර ඇති ග‍්‍රෑන්ඩ් කුලී වේල්ල මගින් ආසන්න වශයෙන් මෙගාවොට් 6500 කට වැඩි විදුලිය ප‍්‍රමාණයක් උත්පාදනය කරයි. මෙම විදුලිය බටහිර එක්සත් ජනපදය පුරා සිටින ජනතාවගේ සහ එහි පිහිටි කාර්මික ජනපදවල කි‍්‍රයාකාරිත්වය සඳහා යොදා ගැනේ. බ‍්‍රසීලය සහ පැරගුවේ යන රටවල් දෙක අතරින් ගලා යන පරානා ගංගාව හරස් කරමින් ඉදිකර ඇති ඉතායිපු වේල්ල මගින් මෙගා වොට් 12,600 කට අධික විදුලිය ප‍්‍රමාණයක් උත්පාදනය කරයි. පැරගුවේ රාජ්‍යයේ විදුලිය අවශ්‍යතාවයෙන් 80% ක ප‍්‍රමාණයකුත්, බ‍්‍රසීලයේ විදුලිය අවශ්‍යතාවයෙන් 25% ක පමණ ප‍්‍රමාණයකුත් ඉතායිපු වේල්ල ආශ‍්‍රිතව නිපදවෙන විදුලියෙන් ලබා ගැනේ. විදුලි බලය උත්පාදනය අරමුණු කර ගනිමින් වේල්ලක් ඉදිකරන විට ජලය ගමන් කිරීම සඳහා උමගක් සහ තවත් ගොඩනැගිල්ලක් ඉදි කරනු ලබයි. මෙම ගොඩනැගිල්ල අප බලාගාරය යනුවෙන් හඳුන්වමු. විදුලි බලය උත්පාදනයට අවශ්‍ය ඉතා ඉහළ මට්ටමේ ජනක යන්ත‍්‍ර මේවා තුළ පිහිටා ඇත. සමහර විදුලි බලාගාර ජලාශයේ පහළිනුත්, තවත් සමහර ඒවා භූගතවත් (පොළොව යට) පිහිටා ඇත. ශ‍්‍රී ලංකාවේ දක්නට ලැබෙන එකම භූගත විදුලි බලාගාරය කොත්මලේ ආශ‍්‍රිතව පිහිටා ඇත.ජලාශයේ සිට විශාල නල මගින් ගෙන එන ලබන ජලය පහළින් පිහිටි බලාගාරය වෙත රැගෙන එනු ලබයි. මෙම විශාල නලවල කෙළවර කුඩාවට පිහිටා ඇති අතර එයින් ඉතා වේගවත් ජල පහරක් ටර්බයිනයේ තල වෙත යොමු කෙරේ. එවිට ටර්බයිනයේ තල භ‍්‍රමණය වන්නට පටන් ගනි. ඒ සමගම විදුලි ජනක යන්ත‍්‍රවල දණ්ඩද කරකැවීම ආරම්භ වෙයි. ඒ මගින් ජෙනරේටරයේ ඇති යෝධ චුම්බක ද භ‍්‍රමණය වී එහි විද්‍යුත් ශක්තිය හටගනී. මේවා ට‍්‍රාන්ස්ෆෝමර් (පරිණාමක) මගින් වැඩි දියුණු කර විදුලි රැහැන් ඔස්සේ ප‍්‍රාදේශීය ප‍්‍රදේශවල විදුලි ජාලවලට යොමු කරනු ලබයි.

ගංවතුර පාලනයපහත් බිම් ප‍්‍රදේශ ගංවතුරින් ආරක්ෂා කර ගැනීම වේලි ඉදිකිරීමේ තවත් අපේක්ෂිත අරමුණකි. ශාකවලට හා පසට උරාගැනීමට නොහැකි තරමට වඩා වර්ෂාපතනයක් ඇතිවූ විට ජල ගැලීීම් හටගනී. ගංගාවලට ඔයවල්වලට සහ තෙත්බිම් වලට අඩංගු කරගත හැකි ප‍්‍රමාණයට වඩා වැඩි ජලය විශාල ප‍්‍රමාණවලින් පිටත බිම්වලට පිටාර යයි. අධික වර්ෂාව හෝ හිම දියවීම් වැනි හේතු වලිනුත් කලින් කල ගංගාවක් පිටාර යයි. එයින් ඒ වටා පිහිටි පිටාර තැන්න ගංවතුරෙන් යටවීම සිදුවේ. එවිට එහි ඇති දේපළවලට මිනිසුන්ට හා ඔවුන්ගේ වගා බිම්වලට සහ සතුන්ට හානි පැමිණේ.පිටාර තැන්නට (සාමාන්‍යයෙන් සමතල බවක් පෙන්වන ගංගාවක් අද්දර දෙපස බිම් පෙදෙස) සිදුවන ගංවතුර උවදුර නැති කිරීමට ඉංජිනේරුවන් විසින් සමහර අවස්ථාවල ප‍්‍රධාන ගංගාව පෝෂණය කරන අතු ගංගා ඔස්සේ ජලාශ සහ වේලි සමූහයක්ම ඉදිකරනු ලබයි. මේවා මගින් හිම දියවීමෙන් හෝ අධික වර්ෂාව හේතුවෙන් අතු ගංගා ඔස්සේ ගලා එන මහා ජලකඳ ජලාශවල ගබඩා කර වියලි කාලය පැමිණි විට ක‍්‍රමයෙන් ඒවා ප‍්‍රධාන ගංගාව වෙත මුදා හරී.ශ‍්‍රී ලංකාවේ ගංවතුර පාලනය කිරීම මූලික අරමුණු කරගෙන වේලි ඉදිකර නැතත් බංග්ලාදේශය, ඇමරිකාව වැනි රටවල එසේ වේලි ඉදිකිරීම දක්නට පිළිවන්.

නාවුක ගමනා ගමනයසමහර රටවල අභ්‍යන්තර ජල මාර්ගවල නැව්, බෝට්ටු සහ පහුරු වැනි ඒවා ධාවනය කරවීමට අවශ්‍ය ලෙස එම ජලමාර්ග සකස් කර ගැනීම සඳහාද වේලි ඉදිකරනු ලබයි. නොගැඹුරු ගල් සහිත ගංපතුල් සහිත ගංගා හරහා වේලි ඉදිකර ජල මට්ටම උස්කර ගැනීම මගින් එම ජල මාර්ගය නාවුක ගමනා ගමනය සඳහා සුදුසු ලෙස සකස් කරගත හැකිය. උදාහරණයක් ලෙස නැගෙනහිර මධ්‍යම එක්සත් ජනපදයේ ඔහියෝ නදිය එහිි සම්පූර්ණ දිග ප‍්‍රමාණයම ගමනා ගමනයට සුදුසු ලෙස සකස් කිරීම සඳහා ඉංජිනේරුවන් විසින් වේලි 13 ක් ඉදිකර ඇත. මේ වේලි මගින් නාවුක යාත‍්‍රාවලට පෙන්සිල්වේනියාවේ පීටර්ස්බර්ග් සිට මිසිසිපි දක්වා යාත‍්‍රාකළ හැකි විය. ඒ නිසා එය ලෝකයේ ඇති නැව් ගමනාගමනය සඳහා වැදගත් වන ගංගාවලින් එකක් විය.නාවුක ගමනාගමනය සඳහා ගංගාවක් වේල්ලක් ඉදිකිරීම මගින් අවහිර වූ විට, වේල්ලට යාබදව නැව් සහ බෝට්ටු වලට වේල්ල පසුකර යා හැකි විකල්ප ඇල මාර්ගයක් ඉදිකරනු ලබයි. එම ඇල මාර්ගය ජල අගුල් එකක් හෝ කීපයකින් සමන්විත වෙයි. ඒවා මගින් යාන්ති‍්‍රකව ජල මට්ටම පාලනය වීම සිදුවෙයි. සාමාන්‍යයෙන් වේල්ලක් ඉදිවූ තැනය. ජලාශයේ ඉහළ සහ පහළ උස්මට්ටම් දෙකක් පවතී. (දිය ඇල්ලක් මෙන්) එහෙයින් ජල මාර්ගයේ ඉහළ සිට පහළට පැමිණෙන යාත‍්‍රාවකට වේල්ල අසළට පැමිණි පසු පහළ ජල මාර්ගයට පිවිසීමට ක‍්‍රමයක් අවශ්‍ය වේ. ජල අගුල් යොදාගන්නේ මෙම කාර්යය සඳහායි. අගුලේ ජලමට්ටම වෙනස් කිරිම මගින් නාවුක යාත‍්‍රාවලට උස්පහත්වීම සිදුකරනු ලබයි. අගුලේ ගේට්ටු විවෘත කළ විට ජල මාර්ගයේ උස් හෝ පහත් ස්ථානයට පිටවීමට හැකිය. ජල අගුල් මගින් අධික වේගයෙන් ඇල මාර්ගය දිගේ එන ජල පහරේ වේගය පාලනය කිරීමද සිදුකරනු ලබයි.

බහුවිධ අරමුණුවර්තමානයේ ඉදිවන බොහෝ වේලි මගින් අරමුණු දෙකක් හෝ කීපයක් සපුරා ගැනීම අපේක්ෂා කරයි. ශ‍්‍රී ලංකාවේ පොල්ගොල්ල, වික්ටෝරියා, රන්දෙණිගල වැනි ජලාශද විදුලි බල උත්පාදනයට අමතරව කෘෂිකාර්මික පළාත්වලට වාරි ජලය සැපයීමද අරමුණු කරගනිමින් ඉදිකර ඇත. ටෙනිසි නිම්න අධිකාරිය මගින් ටෙනිසි ගංගාවේ සහ එහි අතු ගංගාවල ඉදිකරන ලද වේලි මගින් ගංවතුර පාලනය, ජල විදුලිය නිපදවීම සහ වසර පුරාම නැව් ගමනාගමනය සඳහා ජල මට්ටම පාලනය කර තබා ගැනීම අරමුණු කෙරිණි.